Analizujemy zmiany art. 39 KC dla umów w ngo.

Na piśmie zabrakło podpisu członka zarządu. Umowa została zawarta przez niewłaściwą osobę. Zapomniano o niezbędnej zgodzie innego organu. Okazało się, że członek zarządu, widniejący w KRS i podpisujący wszystkie umowy, został niewłaściwie powołany lub jego mandat wcześniej wygasł. Członek zarządu reprezentował stowarzyszenie w umowie z innym członkiem zarządu. Co dalej? Czy takie błędy można naprawić? Jakie skutki niesie za sobą wadliwa reprezentacja? Czy możliwe jest potwierdzenie umowy wadliwie zawartej przez zarząd?

Poszukując zmian w prawie, mających znaczenie dla NGOsów, postanowiliśmy w ramach Programu Dobre Prawo przyjrzeć się najnowszej reformie Kodeksu cywilnego, a ściślej nowemu brzmieniu art. 39 KC. Dla osób, które nie mają czasu na przeczytanie całości, przygotowaliśmy mały skrót oraz przystępne wyjaśnienia poniżej. Cały niniejszy tekst jest przystępną wersją szerszej analizy prawnej udostępnionej TUTAJ.

Najważniejsze informacje, czyli na skróty.

  • jest już bez wątpliwości dopuszczalne potwierdzenie czynności prawnej (dwustronnej) dokonanej przez wadliwie reprezentowaną organizację na gruncie nowego brzmienia art. 39 KC;
  • czynność wadliwie reprezentowanej organizacji nie jest nieważna, tylko bezskutecznie zawieszona – jej ważność zależy od późniejszego potwierdzenia;
  • wadliwa czynność powinna zostać potwierdzona przez prawidłowo reprezentowaną organizację;
  • późniejsze potwierdzenie nie jest ograniczone żadnym terminem ani innymi warunkami, chyba że druga strona umowy wyznaczy organizacji odpowiedni termin – w razie niepotwierdzenia umowy w tym terminie umowa stanie się nieważna ze skutkiem od dnia jej zawarcia (uwaga!);
  • po prawidłowym potwierdzeniu umowy przez organizację druga strona nie może powoływać się na jej wadliwość ze względu na braki w reprezentacji;
  • jest możliwe potwierdzenie umowy zawartej przed 1 marca 2019 r. na gruncie nowego art. 39 §1 KC, jeśli wcześniej nie wypowiedział się w jej sprawie sąd;
  • powyższe dotyczy m.in. sytuacji naruszeń art. 11 ust. 4 ustawy Prawo o stowarzyszeniach;
  • nie ma możliwości potwierdzania jednostronnych czynności prawnych (poza wyjątkową sytuacją zob. poniżej).

Dlaczego regulacja konsekwencji wadliwej reprezentacji w art. 39 KC jest ważna?

Wadliwa reprezentacja to często występujący w praktyce problem, który spędzał sen z powiek niektórym przedstawicielom organizacji pozarządowych. Przy dokonywaniu wielu czynności prawnych nietrudno bowiem o pomyłkę, która w dotychczasowym stanie prawnym mogła prowadzić do najgorszej chyba konsekwencji – niepewności. Na szczęście najnowsze zmiany w Kodeksie cywilnym rozwiewają niemal wszystkie wątpliwości, wprost i bez zbędnych dyskusji prawniczych, pozwalając na potwierdzenie takiej czynności prawnej.

Jak było?

Wobec lakonicznego brzmienia przepisów oraz sprzecznego orzecznictwa sądów nie było wiadomo, jaki skutek niosła za sobą wadliwa reprezentacja oraz, co najważniejsze, czy istniała możliwość późniejszego “naprawienia” dotkniętej nią czynności prawnej. Prowadziło to do niebezpiecznego stanu niepewności. Strony umowy nie wiedziały, czy powinny zawrzeć nową umowę wskutek nieważności poprzedniej, czy też może raczej próbować potwierdzić poprzednią wadliwą czynność.

Trudno było też powiedzieć, czy takie późniejsze potwierdzenie wywołuje skutek wstecz, czy też dopiero od chwili potwierdzenia. Nawet długo po potwierdzeniu takiej umowy interesy obu stron umowy były zagrożone, ponieważ przez cały czas istniało ryzyko, że w przyszłości sąd stwierdzi jej nieważność. Wynikało to z faktu, że w praktyce niektóre sądy nie uznawały możliwości następczego potwierdzenia czynności prawnej dotkniętej wadami reprezentacji.

Jak jest obecnie?

Od 1 marca 2019 roku organizacje pozarządowe nie muszą już się mierzyć z opisanymi wyżej problemami. Oczywiście żaden podmiot nie został zwolniony z obowiązku prawidłowej reprezentacji – NGO nadal muszą być reprezentowane w sposób zgodny z prawem oraz z własnym statutem. Za to skutki nieprzestrzegania tych reguł stały się dużo mniej dotkliwe. Nowa treść art. 39 Kodeksu cywilnego wprowadza w tym zakresie dwie bardzo istotne zmiany.

Po pierwsze, wreszcie zlikwidowano stan niepewności co do dalszych losów czynności prawnej dotkniętej wadami reprezentacji. Treść przepisu nie pozostawia już co do tego wątpliwości, a wzmagające chaos niejednolite orzecznictwo sądów zdezaktualizowało się wskutek wprowadzonych zmian.

Po drugie, ustawodawca przesądził, że umowa zawarta z naruszeniem zasad reprezentacji nie jest nieważna i może zostać potwierdzona przez prawidłowo reprezentowany podmiot. Dodatkowo nie ma już wątpliwości, że takie potwierdzenie jest skuteczne od chwili pierwotnego zawarcia umowy. To oznacza, że po potwierdzeniu wadliwa umowa wywołuje w obrocie dokładnie takie same skutki jak zawarta prawidłowo i nie wymagająca potwierdzenia.

Interes drugiej strony umowy jest chroniony przez to, że może ona wyznaczyć organizacji odpowiedni termin do potwierdzenia wadliwej czynności. Jeśli organizacja tego nie zrobi, to umowę należy traktować tak, jakby od początku była nieważna.

Uwaga! Dalej nie można potwierdzić czynności jednostronnych.

W tym zakresie art. 39 §4 KC nie pozostawia wątpliwości. Jednostronne oświadczenia woli, oferty itp. czynności pozostają nieważne, jeśli złożone zostaną przez tzw. falsus procurator. Wyjątkiem pozostają sytuacje, gdy adresat czynności o tym wiedział i się na to zgodził. W takiej sytuacji jest możliwość potwierdzenia takiej czynności.

Czy można potwierdzić umowę wadliwie zawartą przed 1 marca 2019 roku?

Tak! Art. 39 KC w nowym brzmieniu ma zastosowanie również do umów zawartych wcześniej. Jedynym ograniczeniem jest wymóg, aby taka umowa nie była przedmiotem zakończonego wcześniej prawomocnym wyrokiem postępowania sądowego. Oznacza to, że można potwierdzić w zasadzie każdą umowę, jeśli tylko przed 1 marca co do jej skuteczności nie wypowiedział się sąd.

Czy możliwe jest potwierdzenie umowy wadliwie zawartej przez zarząd z członkiem zarządu?

Chodzi oczywiście o sytuację naruszenia art. 11 ust. 4 Ustawy Prawo o stowarzyszeniach. Tak jest to teraz możliwe i nie jest już obarczone ryzykami, o których pisał szef naszego Programu Dobre Prawo w artykule na ngo.pl TUTAJ. Nie stosuje się już przez analogię przepisów o pełnomocnikach. Zastrzec trzeba jedynie, że w oczywisty sposób uprawnionym do potwierdzenia takich umów będą podmioty wskazane w art. 11 ust. 4 Prawa o stowarzyszeniach.

Informacje dodatkowe:
Przygotowaliśmy analizę prawną tematu znowelizowanego art. 39 KC, która może być przydatna organizacjom prowadzącym poradnictwo prawne dla ngo, jak i organizacjom z umowami dotkniętymi problemem wadliwej reprezentacji. Analiza dostępna jest TUTAJ.

Autor:
Filip Nowak – wolontariusz Programu Dobre Prawo Fundacji Stańczyka, student prawa na WPiA UJ.

Nadzór merytoryczny, redakcja i konsultacje:
Przemysław Żak– prawnik i szef Programu Dobre Prawo