Stanowisko Fundacji Stańczyka ws. nowelizacji ustawy Prawo o zgromadzeniach

Wyrażamy sprzeciw wobec aktualnie proponowanych zmian ustawy Prawo o zgromadzeniach. W naszej ocenie  projektowane zmiany ograniczają konstytucyjną wolność zgromadzeń (art. 57 Konstytucji) w sposób nie do pogodzenia z zasadą proporcjonalności i naruszający istotę wolności zgromadzeń na gruncie art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, zaś proces ich przygotowania i uzasadnienie dalekie są od zasady prawidłowej legislacji, naruszając regułę budowania zaufania do organów władzy publicznej na gruncie zasady demokratycznego państwa prawa z art. 2 Konstytucji RP.

Pamiętając o problemach z procedowaniem ustawy prawo o zgromadzeniach podczas rządów koalicji PO-PSL, z przykrością odnotowujemy, że aktualnie rządzący wykazują w tym zakresie, na ten moment, podobne podejście do krytyki swojego projektu kierowaną przez stronę społeczną.

  1. 15 listopada do Sejmu wpłynął projekt ustawy o zmianie ustawy Prawo o zgromadzeniach. Trzy dni później został on skierowany do pierwszego czytania na posiedzeniu Sejmu.
  1. Uzasadnienie projektu nie spełnia wymagań przewidzianych w Regulaminie Sejmu. Przede wszystkim nie wyjaśnia potrzeby i celu wydania ustawy, nie ma w nim też mowy o skutkach społecznych projektowanej ustawy. Zamiast tego uzasadnienie sprowadza się do krótkiego opisu wprowadzanych zmian. Mimo to  projekt został skierowany do pierwszego czytania.

Naruszenie zasady prawidłowej legislacji i zaufania obywateli do organów władzy.

  1. Brak odpowiedniego uzasadnienia (por. pkt 2) każe jedynie domyślać się, jakie były intencje ustawodawcy. Proponowane zmiany zmuszają do smutnej konstatacji, że ma on na celu ograniczenie konstytucyjnej wolności zgromadzeń, zaś sposób procedowania i brak właściwego uzasadnienia do jednoznacznie negatywnej oceny z perspektywy prawidłowej legislacji oraz zasady budowania zaufania obywateli do organów władzy publicznej.

Pierwszeństwo zgromadzeń władz publicznych, kościołów i związków wyznaniowych.

  1. Projekt ustawy zakłada zakaz organizowania zgromadzeń w miejscu i czasie, w którym są organizowane zgromadzenia przez władzę publiczną lub odbywają się zgromadzenia w ramach działalności kościołów i innych związków wyznaniowych. Zakaz ten obowiązywałby niezależnie od tego, czy możliwe jest odbycie zgromadzeń w sposób niezagrażający życiu lub zdrowiu ludzi ani mieniu w znacznych rozmiarach.

Zgromadzenia cykliczne.

  1. Ponadto, nowelizacja ustawy przewiduje wprowadzenie nowego typu zgromadzeń – zgromadzeń cyklicznych. Miałyby one pierwszeństwo przed innymi. „Zwykłe” zgromadzenia nie mogłyby odbywać się w tym samym miejscu i czasie co zgromadzenia cykliczne. Organ gminy miałby obowiązek zakazać takiego zgromadzenia.
  1. Decyzja o wyrażeniu zgody na zgromadzenie cykliczne przysługuje wojewodzie, a zatem organowi administracji rządowej w terenie. Dotychczas decyzje dotyczące prawa o zgromadzeniach w całości dokonywały się na poziomie samorządowym. W przypadku, gdy wojewoda wyrazi zgodę na zorganizowanie zgromadzenia cyklicznego w określonym miejscu i czasie, organ gminy zobowiązany będzie zakazać organizacji innego zgromadzenia w tym samym miejscu, nawet jeśli zostało ono zgłoszone wcześniej.

Ocena proponowanych regulacji.

  1. Praktycznie powyżej wskazana istota proponowanych regulacji stanowiłyby znaczne utrudnienie dla organizowania kontrmanifestacji wobec zgromadzeń organizowanych przez władze publiczne, związanych z działalnością kościołów i związków wyznaniowych i tych, które decyzją wojewody uzyskały status zgromadzeń cyklicznych.
  1. Niepokojący jest sam fakt użycia określenia o „wyrażeniu zgody” na organizację zgromadzenia przez wojewodę. Dotychczas zgromadzenia były jedynie zgłaszane, a organ gminy, w ściśle określonych przypadkach, mógł zakazać zgromadzenia. Było to zgodne z rozumieniem wolności zgromadzeń jako jednego z podstawowych konstytucyjnych praw obywatelskich. Uzależnienie organizowania zgromadzeń od zgody organu administracji państwowej samo w sobie jest niepokojącym potencjalnym zagrożeniem dla istoty omawianej wolności.
  1. Naruszenie Konstytucyjnej gwarancji wolności zgromadzeń z art. 57 w zw. z art. 31 ust. 3.

9.1. Projekt w sposób nieuzasadniony na gruncie art. 31 ust. 3 Konstytucji wprowadza nierówne traktowanie podmiotów korzystających z prawa człowieka do zgromadzeń z art. 57 (por. pkt 4), ze względu na kryteria podmiotowe (organy władzy oraz związki wyznaniowe) na gruncie Konstytucji. Zważyć trzeba, że w tym zakresie jedynym kryterium pozwalającym zachować równość jest czas zgłoszenia zgromadzenia.

9.2. Tak samo należy ocenić wprowadzenie pierwszeństwa zgromadzeń cyklicznych, które stają się ryzykownym wyłomem w dotychczasowym sposobie realizacji wolności zgromadzeń i mogą być formą prewencyjnej cenzury innych zgromadzeń.

9.3. Na powyższym tle budzi też wątpliwość co do zgodności z Konstytucją wprowadzenie kompetencji organom administracji rządowej uzależnionym od partii rządzącej do wyrażania zgody, a więc jak wskazano w pkt. 8 – odejście od instytucji zgłoszenia.

W związku z powyższym apelujemy do Sejmu i Senatu RP o odrzucenie projektu ustawy o zmianie ustawy Prawo o zgromadzeniach lub podjęcie dalszych prac legislacyjnych nad nim, uwzględniających powyższe uwagi.

W przeciwnym razie ustawa ta stanowiłaby niepotrzebne i szkodliwe ograniczenie wolności zgromadzeń. Proponowane zmiany trudno interpretować inaczej, niż jako mające na celu utrudnienie organizowania pokojowych kontrmanifestacji. Wolność zgromadzeń stanowi jedno z podstawowych praw obywatelskich i co konieczne do podkreślenia – wolności człowieka – pozwalających na publiczne demonstrowanie poglądów, a w związku z tym zasługuje na szczególną ochronę.

W imieniu Fundacji Stańczyka,

Michał Kłusek – prawnik, ekspert Fundacji

Przemysław Żak – prawnik, członek Zarządu Fundacji

[AKTUALIZACJA] 29 2016 roku Prezydent RP zdecydował o skierowaniu ustawy do Trybunału Konstytucyjnego. Prześledź ścieżkę legislacyjną tej ustawy.